آمادگی کودک برای مدرسه؛ مهارت‌هایی که باید پیش از ورود به کلاس یاد بگیرد

آمادگی کودک برای مدرسه فقط به یادگیری حروف و اعداد محدود نمی‌شود. کودک پیش از ورود به کلاس باید مهارت‌های اجتماعی، ارتباطی و رفتاری مختلفی را تمرین کرده باشد تا بتواند با همسالان و معلمان ارتباط برقرار کند و با شرایط جدید مدرسه سازگار شود.

رعایت نوبت، همکاری با دیگران، بیان خواسته‌ها، حل تعارض‌های ساده، درخواست کمک و توانایی جداشدن از والدین، از جمله مهارت‌های لازم برای ورود به مدرسه هستند. آموزش این مهارت‌ها بهتر است از مدت‌ها قبل از شروع سال تحصیلی و در جریان فعالیت‌های روزمره کودک آغاز شود.

مهارت‌های لازم برای ورود کودک به مدرسه

یکی از مهم‌ترین بخش‌های آمادگی کودک برای مدرسه، یادگیری مهارت‌های اجتماعی است. کودک در مدرسه هر روز با گروهی از همسالان خود ارتباط خواهد داشت و باید بتواند در بازی‌ها و فعالیت‌های گروهی مشارکت کند.

رعایت نوبت و صبر کردن

کودک باید بتواند هنگام بازی یا استفاده از وسایل منتظر بماند و نوبت دیگران را رعایت کند. این مهارت ساده، در بسیاری از موقعیت‌های مدرسه مانند بازی گروهی، فعالیت‌های کلاسی و استفاده از وسایل مشترک کاربرد دارد.

رعایت قوانین و همکاری با دیگران

کودک باید با مفهوم قوانین ساده آشنا باشد و بتواند دستورالعمل‌های مشخص را دنبال کند. همچنین لازم است همکاری با دیگران را در فعالیت‌های گروهی تمرین کرده باشد.

درخواست کردن و وارد شدن به بازی

یکی دیگر از مهارت‌های اجتماعی کودک، توانایی شروع یک تعامل با همسالان است. کودک باید بداند چطور به یک گروه وارد شود، درخواست خود را مطرح کند و در صورت نیاز از دیگران کمک بخواهد.

برای تمرین این مهارت می‌توان جمله‌های ساده‌ای مانند موارد زیر را در موقعیت‌های روزمره با کودک تمرین کرد:

• «می‌شود من هم بازی کنم؟»

• «بعد از تو نوبت من است.»

• «من این کار را دوست ندارم.»

• «لطفاً وسایلم را پس بده.»

• «کمک می‌خواهم.»

هدف این نیست که کودک این جمله‌ها را حفظ کند؛ بلکه باید یاد بگیرد در موقعیت‌های مختلف چگونه خواسته، احساس یا نیاز خود را بیان کند.

آموزش همدلی و حل تعارض به کودک

کودک در مدرسه ممکن است با همکلاسی‌های خود اختلاف نظر پیدا کند. به همین دلیل، آموزش مهارت حل تعارض به کودکان می‌تواند به آنها کمک کند در موقعیت‌های اجتماعی واکنش مناسب‌تری داشته باشند.

کودک باید به‌ تدریج یاد بگیرد احساسات دیگران را درک کند، درباره خواسته خود صحبت کند و برای حل اختلاف‌های ساده از گفت‌وگو، رعایت نوبت و کمک گرفتن از بزرگسالان استفاده کند.

تفاوت تعارض با قلدری

یکی از نکات مهم در آموزش مهارت‌های اجتماعی، آشنایی کودک با تفاوت میان تعارض و قلدری است.

برای مثال، اگر دو کودک هم‌سن و هم‌اندازه بر سر یک اسباب‌بازی اختلاف پیدا کنند، با یک تعارض معمولی روبه‌رو هستیم که می‌تواند از طریق گفت‌وگو و رعایت نوبت حل شود.

اما مسخره‌کردن، آزار دادن یا کنار گذاشتن مکرر یک کودک از بازی شرایط متفاوتی دارد و می‌تواند نشانه‌ای از قلدری باشد. کودک باید یاد بگیرد چنین موقعیت‌هایی را تشخیص دهد و در صورت ادامه پیدا کردن آزار، از یک بزرگسال مورد اعتماد کمک بخواهد.

در چنین شرایطی نباید انتظار داشت کودک به تنهایی مشکل را حل کند. همکاری خانواده و مدرسه نیز برای حمایت از کودک اهمیت دارد.

بهترین روش برای آموزش مهارت‌های اجتماعی به کودک چیست؟

آموزش مهارت‌های اجتماعی کودک فقط با توضیح دادن و نصیحت کردن اتفاق نمی‌افتد. از طرف دیگر، بازی کاملاً آزاد نیز همیشه برای یادگیری یک مهارت مشخص کافی نیست.

یکی از روش‌های کاربردی، استفاده از بازی هدایت‌شده و نقش‌آفرینی است. در این روش، بزرگسال یک موقعیت اجتماعی را برای کودک شبیه‌سازی می‌کند و کودک فرصت پیدا می‌کند واکنش مناسب را تمرین کند.

داستان‌گویی، عروسک‌بازی و نقش‌آفرینی می‌توانند برای این کار استفاده شوند. برای مثال، به جای توضیح طولانی درباره اینکه «چگونه دوست پیدا کنیم»، می‌توان با دو عروسک موقعیتی را نمایش داد که در آن یک کودک می‌خواهد وارد بازی گروه دیگری شود.

بعد از نمایش موقعیت می‌توان از کودک خواست راه‌حل خود را بیان کند و سپس در قالب نقش‌آفرینی، جمله‌ای مانند «می‌شود من هم بازی کنم؟» را تمرین کند.

تمرین واقعی یکی از مهم‌ترین بخش‌های آموزش مهارت‌های اجتماعی به کودک است. هرچه کودک فرصت بیشتری برای تجربه موقعیت‌های مختلف داشته باشد، احتمال اینکه بتواند مهارت آموخته‌شده را در مدرسه به کار ببرد بیشتر خواهد بود.

آموزش مهارت‌های مورد نیاز مدرسه را از چه سنی شروع کنیم؟

آموزش مهارت‌های مورد نیاز مدرسه نباید به یکی دو ماه مانده به بازگشایی مدارس محدود شود. بهتر است این آموزش‌ها حدود یک تا دو سال پیش از ورود به مدرسه و در جریان زندگی روزمره کودک آغاز شوند.

کودکانی که به مهدکودک نمی‌روند نیز باید فرصت کافی برای ارتباط با همسالان داشته باشند. بازی با کودکان هم‌سن، حضور در جمع‌های خانوادگی، شرکت در فعالیت‌های گروهی و داستان‌خوانی از جمله راه‌هایی هستند که می‌توانند به آمادگی کودک پیش از ورود به مدرسه کمک کنند.

اگر برخی مهارت‌ها هنوز در کودک شکل نگرفته باشند، بهتر است حدود ۶ تا ۳ ماه پیش از شروع مدرسه توجه بیشتری به آنها شود.

یک تا دو ماه قبل از شروع مدرسه چه کارهایی انجام دهیم؟

در هفته‌ها و ماه‌های نزدیک به شروع مدرسه، علاوه بر ادامه تمرین مهارت‌های اجتماعی، بهتر است کودک با فضای مدرسه نیز آشنا شود.

والدین می‌توانند برای افزایش آمادگی کودک برای ورود به مدرسه اقدامات زیر را انجام دهند:

• کودک را به مدرسه ببرند تا محیط و کلاس‌ها را ببیند.

• در صورت امکان او را با معلم یا مربی آشنا کنند.

• مسیر رفت‌وآمد به مدرسه را با کودک تمرین کنند.

• درباره اتفاق‌هایی که ممکن است در یک روز مدرسه رخ دهد صحبت کنند.

• جداشدن از والدین را به شکل تدریجی تمرین کنند.

• درباره نحوه درخواست کمک از معلم یا سایر بزرگسالان با کودک صحبت کنند.

این اقدامات باعث می‌شود محیط مدرسه برای کودک آشناتر شود و در روزهای ابتدایی با مجموعه‌ای از موقعیت‌های کاملاً جدید روبه‌رو نباشد.

والدین می‌توانند پیش از بازدید، لیست مدارس تهران را بررسی کنند و با توجه به محل زندگی و شرایط کودک، گزینه‌های مناسب را برای بازدید انتخاب کنند.

نشانه‌های آمادگی نداشتن کودک برای مدرسه

آمادگی کودک برای مدرسه را نمی‌توان تنها براساس یک رفتار یا نشانه مشخص ارزیابی کرد. شدت، مدت‌زمان و تکرار رفتار و همچنین تأثیر آن بر زندگی روزمره و ارتباط کودک با همسالان اهمیت دارد.

برخی نشانه‌ها می‌توانند نشان دهند که کودک به بررسی و حمایت بیشتری نیاز دارد، از جمله:

• گفتار نامفهوم به‌گونه‌ای که فقط اعضای خانواده متوجه صحبت‌های او شوند.

• ناتوانی در درک و اجرای دستورهای ساده.

• ناتوانی در انجام گفت‌وگوهای رفت‌وبرگشتی.

• اجتناب شدید از همسالان.

• مشارکت نکردن در بازی‌های گروهی.

• تحمل پایین در برابر ناکامی.

• پرخاشگری یا رفتارهای تکانشی.

• انزوای شدید و افراطی.

• دشواری در مهارت‌های حرکتی ظریف مانند گرفتن مداد یا بستن دکمه.

• اضطراب جدایی شدید.

• بروز نشانه‌های جسمانی مانند سردرد، دل‌درد یا تهوع پیش از رفتن به مدرسه.

• سکوت کردن در خارج از خانه یا آنچه به عنوان «لالی انتخابی» شناخته می‌شود.

وجود هر یک از این نشانه‌ها به‌تنهایی به معنای آماده نبودن کودک برای مدرسه نیست. با این حال، اگر یک یا چند مورد به شکل شدید، مداوم یا مختل‌کننده عملکرد کودک دیده شود، بهتر است موضوع با دقت بیشتری بررسی شود.

آمادگی کودک برای مدرسه فقط آمادگی درسی نیست

آمادگی برای ورود به مدرسه مجموعه‌ای از مهارت‌های مختلف را شامل می‌شود. کودک علاوه بر آشنایی با مفاهیم آموزشی، باید بتواند با دیگران ارتباط برقرار کند، خواسته‌های خود را بیان کند، نوبت را رعایت کند، در فعالیت‌های گروهی مشارکت داشته باشد و در موقعیت‌های دشوار از بزرگسالان کمک بخواهد.

به همین دلیل، بهتر است والدین آموزش این مهارت‌ها را به روزهای نزدیک به شروع مدرسه موکول نکنند. بازی‌های روزمره، تعامل با همسالان، داستان‌خوانی و نقش‌آفرینی، فرصت‌هایی ساده و طبیعی برای آموزش مهارت‌های اجتماعی به کودک هستند و می‌توانند به او کمک کنند با آمادگی بیشتری وارد محیط مدرسه شود.