گام به گام درس دوم علوم ششم ابتدایی
درس دوم علوم ششم ابتدایی با عنوان جذاب و آموزندهی «سرگذشت دفتر من» یکی از مفاهیم مهم و کاربردی را به زبان ساده برای دانشآموزان تشریح میکند. این درس به بررسی چگونگی پیدایش دفتر و کاغذ، روشهای قدیمی ثبت اطلاعات و مراحل مختلف تولید کاغذ از چوب میپردازد. موضوعاتی که هم از نظر علمی اهمیت دارند و هم آگاهی محیط زیستی دانشآموز را افزایش میدهند.
در طول تاریخ، انسانها برای ثبت دانش علمی، فرهنگی، هنری و اجتماعی خود از ابزارها و روشهای متفاوتی استفاده میکردند. از نقش بستن تصویر روی دیوارهی غارها گرفته تا نوشتن بر روی چرم، سنگ و چوب، همه نشانههایی از هوش و خلاقیت بشر برای حفظ اطلاعات و انتقال آن به نسلهای آیندهاند.
با پیشرفت تمدن و نیاز به راههای بهتر برای نگارش، مواد جدیدی مانند پاپیروس، پوست حیوانات و در نهایت کاغذ به کار گرفته شد. در این مسیر، کاغذ به یکی از پرکاربردترین مواد در زندگی بشر امروزی تبدیل شد که در تحصیل، هنر، تبلیغات، بستهبندی، پزشکی، بانکداری و صدها کاربرد دیگر نقش حیاتی دارد.
جواب سوال بالای صفحه 8 علوم ششم
آیا تا به حال فکر کردهاید نیاکان ما و مردمان گذشته، آثار علمی، فرهنگی، هنری و اجتماعی خود را روی چه چیزی مینوشتند و نقاشی میکردند؟
پاسخ :
وده، چرا که کاغذ و ابزار نوشتاری پیشرفته وجود نداشته است.
۱. نقاشی روی دیوار غارها
۲. نوشتن روی چوب
۳. نوشتن روی چرم
۴. نوشتن روی سنگ
این روشها در گذشتههای دور رایج بوده، چرا که کاغذ و ابزار نوشتاری پیشرفته وجود نداشته است.
جواب فکر کنید صفحه 8علوم ششم
در گذشتههای دور برای ثبت و ذخیرهی اطلاعات از نوشتن روی سنگ، چوب یا نقاشی روی دیوار غارها استفاده میکردند. مزایا و معایب این روشها را بنویسید.
-
مزایا: سنگ و چوب بهوفور در طبیعت یافت میشدند، نیازی به قطعهسازی یا تهیه ابزار خاص نبود، به محیط زیست آسیب نمیرسید.
-
معایب: نوشتن روی این مواد زمانبر و دشوار بود، جابجایی آنها سخت یا ناممکن بود، چوب پوسیده میشد و سنگ بر اثر فرسایش طبیعی خراب میشد.
جواب سوال زیر فکر کنید صفحه 8 علوم ششم
شما چه روشهای دیگری را میشناسید؟ دربارهی این روشها با هم گفتوگو کنید.
جواب:
ایجاد پیامهای تصویری و کلامی روی ظروف سفالی یا کتیبههای سنگی، استفاده از پارچه یا چرم برای نوشتن، حکاکی بر پایه مواد طبیعی یا سفالی از روشهای مکمل بودند.
جمعآوری اطلاعات صفحه9 علوم ششم
از مواد طبیعی و مصنوعی محیط زندگی خود فهرستی تهیه کنید و به کلاس گزارش دهید.
جواب:
-
مواد طبیعی: طلا، سنگ آهن، سنگهای معدنی، پشم، پنبه، آب، هوا، کوه
-
مواد مصنوعی: کاغذ، لباس، ظروف کریستالی، پلاستیک، دارو، شیشه، سیمبرق
سوال صفحه 9 علوم ششم
چه کاربردهای دیگری از کاغذ در زندگی روزمره خود سراغ دارید؟
پاسخ :
کتاب و جزوه، بروشور، نقشه، بلیط، اعلامیه، کاغذ کادو، تزئینی، روزنامه، کاغذ دیواری، طراحی، مقوا، کاغذ عکاسی، چاپ، اسکناس و …
جمعآوری اطلاعات صفحه 10 علوم ششم
درباره استفاده افراد و مراکز مختلف از کاغذ تحقیق و آن را بهصورت روزنامه دیواری ارائه دهید.
پاسخ :
عکاس: کاغذ عکاسی
بانک: اسکناس و رد دریافت
دانشآموز: دفتر و کتاب
خیاط: الگو
مرغداری: جعبه تخممرغ
قناد: بستهبندی شیرینی
سوال صفحه 10 علوم ششم
آیا میدانید چگونه میتوان چوب را به کاغذ تبدیل کرد؟
۱. قطع درختان
۲. انتقال به کارخانه
۳. شستوشوی تنه و کندن پوست
۴. خرد کردن چوب به چیپس
۵. تبدیل چیپس به خمیر و رنگزدایی با آب اکسیژنه
۶. صافسازی، خشک کردن و برش دادن خمیر نهایی
گفتوگو صفحه 10 علوم ششم
درباره چگونگی تبدیل چوب به کاغذ گفتگو کنید.
پاسخ:
مراحل شامل بریدن درخت، انتقال تنهها، کندن پوست، خرد کردن به چیپس، تبدیل به خمیر، رنگزدایی، خشککردن و تولید نهایی کاغذ هستند.
سوال صفحه 11 علوم ششم
۱. تغییرهای مرحلهای (۴) و (۶) فیزیکی هستند یا شیمیایی؟
جواب:
هر دو فیزیکی هستند زیرا ماده جدیدی تولید نمیشود.
۲. تفاوت ظاهری چیپس چوب و خمیر از مرحله بعد چیست؟
جواب:
چیپسها قطعات جامد چوبی هستند با تغییر ظاهری ساده، اما خمیر حالت انعطافپذیر و محلول با مواد شیمیایی است که تغییراتی شیمیایی را نشان میدهد.
جواب آزمایش کنید صفحه 12 و 13 علوم ششم ابتدایی
آزمایش ۱: واکنش پتاسیم پرمنگنات با آب اکسیژنه
مراحل انجام:
-
در یک بشر یا لیوان پلاستیکی، ۱۰۰ میلیلیتر آب بریزید.
-
۵ یا ۶ دانه بلور پتاسیم پرمنگنات به آن اضافه کنید.
-
یک قاشق چایخوری سرکه بیفزایید.
-
به آرامی، ۶ تا ۸ میلیلیتر آب اکسیژنه داخل بشر بریزید.
مشاهدات:
پتاسیم پرمنگنات که یک ماده جامد و بنفشرنگ است، با افزودن آب اکسیژنه و سرکه، به تدریج بیرنگ یا صورتی کمرنگ میشود.
نتیجهگیری:
این تغییر رنگ نشان میدهد که آب اکسیژنه یک ماده سفیدکننده و رنگبر قوی است و با ترکیبات دیگر واکنش شیمیایی میدهد.
آزمایش ۲: رنگبری کاغذ رنگی با آب اکسیژنه
مراحل انجام:
-
در بشر، مقدار کمی کاغذ رنگی خردشده بریزید.
-
به آن، حدود ۵۰ میلیلیتر آب اضافه کنید.
-
سپس، ۱۰ میلیلیتر آب اکسیژنه داخل بشر بریزید.
-
حدود ۱۰ دقیقه صبر کنید و تغییرات را مشاهده نمایید.
مشاهدات:
کاغذهای رنگی تدریجاً رنگ خود را از دست میدهند و به رنگ سفید یا بسیار کمرنگ در میآیند. آب اکسیژنه باعث رنگبری کاغذ شده است.
نتیجه نهایی آزمایشها:
این دو آزمایش نشان میدهند که:
-
آب اکسیژنه یک ماده مؤثر برای از بین بردن رنگ مواد طبیعی مثل چوب یا کاغذ است.
-
در فرایند تولید کاغذ سفید از چوب، از موادی مثل آب اکسیژنه، کلر یا آب ژاول برای سفیدسازی استفاده میشود.
-
این مواد، با واکنشهای شیمیایی، رنگ مواد اولیه را تغییر میدهند تا محصول نهایی سفید و قابلاستفاده شود.
پاسخ سوالات صفحه12 علوم ششم
چند نوع کاغذ میشناسید؟ آنها را نام ببرید.
پاسخ:
کاغذ اشتنباخ، کاغذ روزنامه، کاغذ گلاسه براق و مات، کاغذ فانتزی، کاغذ پشتچسبدار، کاغذ پلاستیکی، کاغذ کاهی، کاغذ انجیلی، کاغذ خودکپی.
گفتوگو صفحه 13 و 14 علوم ششم ابتدایی
جدول زیر موادی را نشان میدهد که در تهیه ی کاغذ به کار میروند. با توجه به تصویرها و مطالبی که آموختید دربارهی علت استفاده از این مواد در تولید کاغذ بحث و گفتوگو کنید.
جدول مواد به کار رفته در تهیهی کاغذ و علت استفاده از آنها:
فعالیت صفحه ۱۴ علوم ششم
چند درخت برای تولید کاغذهای مورد نیاز یک کلاس قطع میشود؟
پاسخ:
-
برای ۲۰۰ دفتر ۵۰۰ برگی → ۱۰۰,۰۰۰ برگ = ۳ اصله درخت
-
برای هر ۳۳,۰۰۰ برگ، یک درخت نیاز است
-
اگر هر دانشآموز سالانه ۳۳,۰۰۰ برگ مصرف کند، برای یک کلاس ۳۰ نفری حدوداً ۳۰ درخت باید قطع شود.
فکر کنید صفحه ۱۴ علوم ششم
برای تهیهی ۲۰۰ جلد کتاب یا دفتر ۵۰۰ برگی، بهطور تقریبی باید ۳ اصله درخت قطع شود. تخمین بزنید:
چند درخت لازم است تا بتوان مصرف سالانهی کاغذ دانشآموزان کلاس شما را تولید کرد؟
پاسخ :
ابتدا تعداد کل برگهایی که با قطع ۳ درخت تولید میشود را محاسبه میکنیم:
۲۰۰ جلد × ۵۰۰ برگ = ۱۰۰٬۰۰۰ برگ کاغذ
پس میتوان گفت برای تولید ۱۰۰٬۰۰۰ برگ کاغذ، ۳ اصله درخت قطع میشود.
حالا اگر بخواهیم بدانیم هر درخت بهطور تقریبی چند برگ کاغذ میدهد:
۱۰۰٬۰۰۰ ÷ ۳ = تقریباً ۳۳٬۳۳۳ برگ کاغذ از هر درخت
حالا بیایید تخمین بزنیم کلاس ما چند درخت نیاز دارد:
فرض کنیم هر دانشآموز در طول سال تحصیلی حدود ۳۳٬۰۰۰ برگ کاغذ استفاده میکند (شامل دفتر، کتاب، برگه تمرین و...)
بنابراین برای یک دانشآموز، تقریباً یک اصله درخت در سال باید قطع شود.
حال اگر کلاس شما ۳۰ نفر باشد:
۳۰ × ۱ درخت = ۳۰ اصله درخت
جواب فکر کنید صفحه ۱۴ علوم ششم
قطع بیش از حد درختان جنگل به چرخهی زیر چه آسیبی خواهد زد؟
جواب:
قطع بیرویهی درختان باعث میشود که میزان گاز کربندیاکسید در هوا افزایش یابد. چون درختان یکی از مهمترین جذبکنندههای این گاز هستند، نبود آنها باعث میشود کربندیاکسید در جو باقی بماند و موجب پدیدهی خطرناک اثر گلخانهای شود. این پدیده باعث گرم شدن زمین، تغییرات اقلیمی و در نهایت کاهش هوای پاک برای تنفس جانداران خواهد شد. بهعبارت دیگر، قطع درختان بهشدت به چرخهی اکسیژن و دیاکسیدکربن آسیب میزند.
سؤال دوم:
برای جلوگیری یا کاهش تأثیر قطع بیرویهی درختان و تخریب جنگلها در زندگی جانداران چه راههایی را پیشنهاد میکنید؟
جواب:
برای کاهش اثرات منفی قطع درختان، میتوان راهکارهای زیر را اجرا کرد:
-
فرهنگسازی در جامعه: آموزش به مردم دربارهی اهمیت درختان و تأثیر آنها بر محیط زیست
-
بازیافت کاغذهای باطله: استفاده مجدد از کاغذ برای جلوگیری از قطع درختان جدید
-
ترویج درختکاری: تشویق مردم به کاشت درخت بهعنوان یک وظیفه اجتماعی
-
صرفهجویی در مصرف کاغذ: استفاده بهینه از دفتر و کاغذ در مدرسه و خانه
-
جلوگیری از ساختوساز غیرمجاز در جنگلها: با نظارت دقیقتر مسئولان محیط زیست
جمعآوری اطلاعات صفحه ۱۵ علوم ششم
انسانها همواره به دنبال یافتن راههای جدید برای تولید مواد گوناگون هستند. پژوهشگران به تازگی روشی برای تولید کاغذ از سنگ یافتهاند. در این روش با استفاده از پودر کلسیم کربنات و پلاستیک، کاغذی جدید تهیه میکنند. این کاغذ با کاغذی که از چوب تهیه میشود تفاوت دارد. دربارهی تفاوتهای این دو نوع کاغذ اطلاعات جمع آوری کنید.
جواب:
کاغذ سنگی یک نوع کاغذ ضد آب و با استحکام بالاست. بافت آن به طوری است که در برابر پارگی بسیار مقاوم است و روغن نیز به آن آسیب نمیرساند. این نوع کاغذ همیشه جوان و ناتغییر پذیر باقی میماند و رنگ و بافت آن در طول زمان تغییر نمیکند. از معایب کاغذ سنگی میتوان به عدم جذب آب آن اشاره کرد که برای کاربردهای بهداشتی مثل دستمال کاغذی مناسب نیست. همچنین، این نوع کاغذ در برابر گرما حساسیت دارد و ممکن است شکل خود را از دست دهد.
کاوشگری صفحه ۱۵ و ۱۶ علوم ششم
بررسی کنید «چگونه میتوان کاغذ را بازیافت کرد؟»
مراحل بازیافت کاغذ:
-
خرد کردن کاغذهای باطله
-
خیساندن در آب
-
هم زدن و تهیه خمیر کاغذ
-
صاف کردن با الک
-
سفید کردن با آب ژاول
-
شستشو
-
تهیه لایهی نازک با توری
-
خشک کردن روی طلق
-
رنگ کردن و افزودن نشاسته برای مقاومت بیشتر
مقایسه با کاغذ روزنامه
-
کیفیت پایینتر
-
ضخامت بیشتر
-
رنگ کمتر سفید
-
باقیماندههای چاپ روی آن مشخص است
آیا بازیافت مفید است؟
بله. باعث کاهش مصرف چوب، انرژی، سوخت، آب و هزینههای تولید میشود.
فکر کنید صفحه ۱۶ علوم ششم
۱- مقاومت کیسههای نایلونی تهیه شده از بازیافت و کیسههای نایلونی تهیه شده از مواد اصلی را مقایسه کنید.
پاسخ:
۲- چرا کیسههای نایلونی تهیه شده از مواد بازیافتی را ضخیمتر درست میکنند؟
پاسخ:
مواد بازیافتی استحکام اولیه مواد نو را ندارند، پس ضخامت آنها برای جبران این ضعف افزایش مییابد.
گفتوگو صفحه ۱۶ علوم ششم
دربارهی مشکلات بازیافت کاغذهای نشان داده شده گفتوگو کنید.
کاغذهای رنگی: چون رنگدار هستند، انرژی و مواد شیمیایی زیادی برای سفید و بیرنگ شدنشان نیاز است.
شانه تخم مرغ: از مواد بازیافتی ساخته شده و دیگر کیفیت لازم برای بازیافت دوباره را ندارد.
دستمال کاغذی: به دلیل مصرف بهداشتی، ممکن است آلوده به میکروب یا ویروس باشد و بازیافت آن خطر انتقال بیماری را دارد.
جعبه پیتزا: معمولاً چرب و آلوده به مواد غذایی است و این آلودگی فرآیند بازیافت را دشوار و غیر بهداشتی میکند.
به کمک آنچه یاد گرفتهاید، چه کارهایی را برای بازیافت کاغذ در خانه و مدرسه پیشنهاد میکنید؟
جواب:
۱. آموزش دادن به دانشآموزان و خانوادهها درباره اهمیت و روش صحیح بازیافت کاغذ
۲. تفکیک زبالهها از مبدأ و استفاده از سطل مخصوص برای کاغذ در خانه و مدرسه
۳. جمعآوری کاغذهای باطله و ارسال آنها به مراکز بازیافت برای استفاده دوباره
۴. استفاده دوباره از پشت برگههای باطله برای یادداشت یا تمرین در مدرسه و خانه
جمعآوری اطلاعات صفحه ۱۶ علوم ششم
دربارهی فعالیتهای خانهی سلامت، میدانهای ترهبار و... محله و شهر خود در مورد بازیافت کاغذ، اطلاعاتی را جمعآوری و گزارش کنید.
پاسخ :
در بسیاری از محلهها و مناطق شهری، شهرداریها و مراکز خدماتی برای ترویج فرهنگ بازیافت، اقدامات متنوعی انجام دادهاند. برخی از این فعالیتها عبارتاند از:
-
برگزاری دورههای آموزشی:
خانههای سلامت با همکاری شهرداریها اقدام به آموزش شهروندان دربارهی تفکیک زبالهها از مبدأ میکنند. این آموزشها در قالب کلاسهای حضوری، پوسترهای آموزشی و برنامههای فرهنگی انجام میشود. -
توزیع کیسههای مخصوص و بروشورهای آموزشی:
در میدانهای ترهبار، مراکز خرید، مدارس و خانههای سلامت، شهرداری اقدام به توزیع کیسههای مخصوص تفکیک زباله خشک و بروشورهای اطلاعرسانی درباره بازیافت کاغذ میکند. -
ایجاد ایستگاههای بازیافت در سطح شهر:
در محلهها، ایستگاههایی بهنام «ایستگاه بازیافت» راهاندازی شده که در آنجا شهروندان میتوانند زبالههای خشک خود (مانند کاغذ، مقوا و …) را تحویل دهند. -
تشویق شهروندان با ارائه هدایا یا مواد شوینده:
برخی مراکز بازیافت برای ترغیب مردم به تحویل پسماندهای خشک مثل کاغذ باطله، به آنها مواد شوینده، کیسه زباله یا اقلام مصرفی رایگان اهدا میکنند. -
استفاده از اپلیکیشنها و سامانههای جمعآوری پسماند:
در برخی شهرها، سامانههای الکترونیکی برای درخواست جمعآوری زباله خشک وجود دارد که مردم میتوانند از طریق گوشی، درخواست دهند تا مأمور جمعآوری به محل مراجعه کند.
نکته آموزشی:
آشنایی با روند تفکیک و بازیافت کاغذ، به ما کمک میکند در حفظ درختان، صرفهجویی در مصرف آب و انرژی، و کاهش آلودگیهای محیط زیستی نقش مؤثری داشته باشیم.
سخن پایانی
در درس دوم «سرگذشت دفتر من» فهمیدیم که انسان برای ثبت اطلاعات از روشهای اولیه مانند نوشتن روی سنگ و چرم استفاده میکرد. با توسعه کاغذسازی و مصرف گسترده کاغذ در زندگی روزمره، نیاز امروز ما به منابع طبیعی بیشتر شده است. اهمیت بازیافت کاغذ، کاهش مصرف و آموزش به دیگران برای حفظ محیط زیست از مفاهیم کلیدی است که در این درس مطرح میشود.
نظرات شما بسیار ارزشمند هستند. به دیگران کمک کنید تا بیشتر بدانند. نظرات شما توسط کارشناسان بررسی، تایید و پاسخ داده می شوند. اگر ایمیلتان را وارد کنید، پاسخ کارشناسان برای شما ایمیل می شود.
اعضای سایت می توانند نمونه سوالات و فایل های آموزشی را دانلود کنند. همینطور، بعضی از مطالب فقط به اعضای سایت نمایش داده می شود. اطلاعات مهم، تغییرات مهم آموزشی به اعضای سایت اطلاع رسانی می شود. اعضای سایت هیچ محدودیتی در استفاده از امکانات سایت ندارند و می توانند در تمام آزمون های آنلاین شرکت کنند و از تمام امکانات سایت و بخش اعضا استفاده کنند.
همین حالا نزدیک به یک میلیون نفر دیگر هم عضو فعال سایت سرزمین تیزهوش ها هستند. چرا شما به این خانواده بزرگ نمی پیوندید؟
